skąd wziął się kalendarz? Jak powstał?

Historia kalendarza – skąd wziął się popularny dziś terminarz?

Kasia Kowalska

Kasia Kowalska

Członek zaspołu Manufaktury Kalendarzy

Kalendarzami posługujemy się niezmiennie od wieków i wciąż stanowią one doskonałą pomoc w organizacji codziennych obowiązków, będąc jednym z najlepszych sposobów na wprowadzenie do życia ładu i harmonii. Choć w wielu miejscach na ziemi do dziś używa się rozmaitych metod odmierzania czasu, najpowszechniej stosowanym bywa kalendarz zwany gregoriańskim – uznawany za najdokładniejszy system obliczeń opracowany przez człowieka. Zanim jednak kalendarz zagościł, jako obowiązujący, w większości krajów współczesnego świata, odmierzanie dni, tygodni, miesięcy i lat przeszło prawdziwą ewolucję. Historia kalendarza, jaki znamy, sięga czasów niepiśmiennych i ma swój początek w prostej i intuicyjnej obserwacji przyrody i jej naturalnych cykli.

Kalendarz – umowny podział roku na tygodnie, miesiące i dekady

Popularny, znany niemal każdemu kalendarz, wydaje nam się tworem na tyle naturalnym i „zwyczajnym”, że nie zwracamy już większej uwagi na specyfikę podziału na tygodnie i miesiące i lata. Niektórzy z nas nie wiedzą nawet, że w innych kulturach i rejonach świata istnieją zupełnie inne rodzaje kalendarzy, całkowicie odmiennie dzielące i odmierzające czas. O ile współczesny kalendarz – zwany również „chrześcijańskim” czy „zachodnim” – oparty jest o system gregoriański i używany formalnie na całym świecie, w wielu mniejszych regionach z powodzeniem równolegle używa się wciąż zwyczajowych dla danej kultury przeliczników czasu. Tutaj rytm życia wyznaczają specyficzne święta, obserwacje układu słońca, gwiazd i księżyca, czy istotne, historyczne a często mityczne wydarzenia, kluczowe dla danej społeczności. W zależności od przyjętej „umowy” rachowania czasu, kalendarze podzielić możemy na rozmaite typy zależne od:

  • sposobu mierzenia długości roku, opartego na długości miesięcy, z czym związany jest również podział roku na tygodnie, dekady czy inne mniejsze jednostki (kalendarze słoneczne, księżycowe oraz słoneczno-księżycowe),
  • sposobu określania początku nowej ery (linearne i cykliczne),
  • sposobu określania początku nowej doby oraz wyliczeń długości doby i godziny.

Intuicyjne, oparte na obserwacji przyrody, pierwsze kalendarze

Zmierzenie czasu i zamknięcie go w określonych ramach zajmowało człowieka już od najdawniejszych czasów. Początkowo obserwowano przyrodę i analizowano powtarzalne cykle rozwoju roślin i zwierząt, by następnie zapisywać swoje obserwacje za pomocą podziałek wykonywanych na kościach, patykach i skałach. Przeliczano także kamienie i muszle ustawiane w określonych zbiorach i rządkach. Wszystkie „pierwsze kalendarze”, bardzo niedoskonałe, miały niezwykle praktyczny wymiar – chodziło o sensowne i efektowne rozplanowywanie upraw i gromadzenie zapasów na chłodniejsze pory roku. By podzielić czas na lata, miesiące, tygodnie i dni, korzystano też z obserwacji zmian położenia słońca i księżyca. Zaobserwowane zjawiska pozwalały na wyznaczanie początku roku. Ten przypadał na przykład wraz z pojawianiem się najjaśniejszej na niebie gwiazdy Syriusz – 21 września, czy choćby w kulturze Starożytnego Egiptu – w lipcu, wraz z wylewami Nilu, które użyźniały glebę, rozpoczynając sezon upraw. W Rzymie rok rozpoczynał się początkowo 1 marca, a na ziemiach Słowian – 20 marca, czyli w momencie wiosennego zrównania dnia z nocą. Zanim początkiem roku obwieszczono dzisiejszy 1 stycznia, musiało upłynąć jeszcze sporo czasu. 

Ujednolicenie obliczeń, czyli kto wymyślił kalendarz gregoriański?

Sposobów na odmierzanie czasu i możliwości wykonywania obliczeń wykorzystywanych przez rozmaite społeczności i kultury było na przestrzeni dziejów tak wiele, że nie sposób znaleźć jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, kto wymyślił kalendarz? Swój kalendarz mieli bowiem i Majowie, i Aztekowie, Babilończycy, starożytni Rzymianie i Słowianie. Czas na swój własny sposób obliczali muzułmanie, wyznawcy judaizmu i buddyści. Wśród dziesiątek kalendarzy znajdziemy: irański, francuski republikański i szwedzki, starogrecki, indyjski czy chiński oraz wiele innych sposobów ujęcia życia w ramy czasu. By ujednolicić sposób odmierzania czasu, w 1582 roku zdecydowano się na wprowadzenie jednolitego kalendarza dla wszystkich – kalendarza gregoriańskiego, tego, który obowiązuje do dziś w większości rejonów świata. Który wszyscy znamy i po który każdego roku wyruszamy do sklepu, by ułatwić sobie organizację życia i nie zapominać o ważnych wydarzeniach i uroczystościach. Kalendarz gregoriański, zatwierdzony w 1582 roku bullą Inter gravissimas papieża Grzegorza XIII, był zreformowanym kalendarzem juliańskim rodem ze starożytnego Rzymu (45 p.n.e.), z poprawkami w naliczaniu lat przestępnych, które zapobiegały silnym opóźnieniom względem roku zwrotnikowego. 

Historia kalendarza – źródło wiedzy i rozlicznych ciekawostek 

Dziś historia kalendarza jest tematem, który zna niewielu. Mało kto również zastanawia się, jak rodził się 12-miesięczny biurkowy terminarz, w którym codziennie tworzy ważne zapiski czy zdobiący przedpokój, udekorowany fotografiami kalendarz ścienny. Tymczasem w obliczeniach, pod cyframi, w etymologii nazw dni i miesięcy wciąż drzemie sporo ciekawostek. I tak obliczenia zastosowane we współczesnym kalendarzu powodują, że spóźnienie wobec roku zwrotnikowego wynosi jedynie 1 dzień na 3322 lata (w poprzednim juliańskim – 1 dzień na 128 lat), a lat o numerach podzielnych przez 100, ale niepodzielnych przez 400, nie uznaje się za przestępne. Współczesny kalendarz gregoriański jest typem kalendarza solarnego, a to oznacza, że oparty został na cyklu zmian pór roku związanym z ruchem obiegowym Ziemi wokół Słońca. Rok w nim ma 365 dni, a co 4 lata – 366, rozpoczyna się 1 stycznia i liczy 12 miesięcy oraz 52 tygodnie po 7 dni każdy. Nazwy, zarówno miesięcy, jak i dni – używane w Polsce – są w większości ściśle związane z kulturą ludową. I tak np.:

  • styczeń (31 dni) – bo styka się z ostatnim miesiącem roku poprzedniego,
  • luty (28, a co 4 lata 29 dni) – nazwa pochodzi od dawnego słowa oznaczającego „siarczyste mrozy”,
  • marzec (31 dni) – od łacińskiej nazwy tego miesiąca Martius, tj. miesiąc Marsa,
  • kwiecień (30 dni) – miesiąc kwitnących kwiatów,
  • maj (31 dni) – nazwa miesiąca pochodzi od łacińskiego Maiusa, miesiąca poświęconego bogini Mai,
  • czerwiec (30 dni) – nazwa od słowa „czerw” bądź owada „czerwca polskiego”, z którego wyrabiano czerwony barwnik do tkanin i zbierano w czerwcu,
  • lipiec (31 dni) – słowo pochodzące od kwitnących lip,
  • sierpień (31 dni) – nazwa od używanego w żniwach sierpa,
  • wrzesień (30 dni) – miesiąc kwitnących wrzosów,
  • październik (31 dni) – nazwa od słowa paździerze, oznaczającego „odpadki od lnu lub konopi”,
  • listopad (30 dni) – miesiąc opadających liści,
  • grudzień (31 dni) – nazwa miesiąca pochodzi od słowa „gruda” oznaczającego utwardzoną pod wpływem pierwszych mrozów ziemię.

Powiązane artykuły

Dni wolne 2023 planowanie urlopu Ciekawostki

Dni wolne w 2023 roku. Jak mądrze wykorzystać urlop?

Zgodnie z artykułem 152. Kodeksu Pracy pracownik zatrudniony w ramach umowy o pracę ma prawo do urlopu wypoczynkowego. Urlop może być przeznaczony na dowolny, …

czytaj dalej
Ciekawostki

Urna non, nisl sit ut scelerisque leo erat. 
Ipsum enim libero facilisis mauris

Enim vel, consectetur sed lobortis neque. Lacus pellentesque sit et bibendum pretium. Ullamcorper in dolor volutpat amet nunc ac. Tellus feugiat enim consequat egestas pulvinar. Vitae at convallis molestie mauris interdum tristique amet. Diam ligula venenatis in purus.

czytaj dalej
Ciekawostki

Tellus, augue nunc, vulputate lacus arcu

Enim vel, consectetur sed lobortis neque. Lacus pellentesque sit et bibendum pretium. Ullamcorper in dolor volutpat amet nunc ac. Tellus feugiat enim consequat egestas pulvinar. Vitae at convallis molestie mauris interdum tristique amet. Diam ligula venenatis in purus.

czytaj dalej
Ciekawostki

Amet vel lectus vitae nisi, blandit

Enim vel, consectetur sed lobortis neque. Lacus pellentesque sit et bibendum pretium. Ullamcorper in dolor volutpat amet nunc ac. Tellus feugiat enim consequat egestas pulvinar. Vitae at convallis molestie mauris interdum tristique amet. Diam ligula venenatis in purus.

czytaj dalej
Zainteresowały Cię nasze artykuły?

Zapisz się do newslettera, 
aby być na bieżąco!

Nie przegap żadnej promocji i informacji o nowościach.

4 osoby właśnie oglądają ten produkt.

4 osoby właśnie oglądają ten produkt.

Przewiń do góry